در سالهای اخیر با رشد نوسانات در بازارهای مالی، نیاز به ابزارهایی که امکان سرمایهگذاری با ریسک کنترلشده را فراهم کنند، بیش از گذشته احساس میشود. صندوقهای سرمایهگذاری با تضمین اصل سرمایه، پاسخی به همین نیاز هستند. این صندوقها که تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار فعالیت میکنند، با ساختار حقوقی مشخص و حضور یک «رکن ضامن»، تلاش میکنند ریسک کاهش سرمایه سرمایهگذاران را محدود کنند و حداقل امنیت سرمایه اولیه را تضمین نمایند.
صندوق تضمین اصل سرمایه چیست؟
صندوق تضمین اصل سرمایه، نوعی صندوق سرمایهگذاری مشترک است که در قالب دستورالعملهای سازمان بورس طراحی شده و هدف آن حفظ اصل سرمایه سرمایهگذار حتی در شرایط کاهش ارزش بازار است.
این ویژگی از طریق حضور یک نهاد مالی معتبر با عنوان:
«ضامن جبران اصل مبلغ سرمایهگذاری»
تأمین میشود. ضامن تعهد میدهد در صورتی که هنگام ابطال واحدها، مبلغ دریافتی سرمایهگذار از اصل مبلغ سرمایهگذاری او کمتر باشد، این مابهالتفاوت را پرداخت کند.
بر اساس امیدنامه:
▪ این ضمانت فقط شامل سرمایهگذارانی میشود که دوره نگهداری تعیینشده را رعایت کنند.
▪ دوره نگهداری حداقل ۹۰ روز است (طبق دستورالعمل، کمتر نمیتواند باشد).
این صندوقها معمولاً «مختلط» هستند؛ یعنی بخشی از دارایی را در سهام و بخشی را در اوراق با درآمد ثابت نگهداری میکنند، اما چارچوب آنها بهگونهای تنظیم شده که ریسک کلی سرمایهگذار کنترل شود.
صندوقهای مختلط با تضمین اصل سرمایه در ایران به دو شیوه طراحی میشوند: «تضمین توسط رکن ضامن» و «تضمین توسط دارندگان واحدهای ممتاز». در صندوقهای دارای رکن ضامن، یک نهاد مالی معتبر مانند بانک، بیمه یا شرکت تأمین سرمایه بهعنوان ضامن جبران اصل سرمایه معرفی میشود و تعهد میدهد در صورت کاهش ارزش واحدهای عادی، مابهالتفاوت تا سطح اصل سرمایه را پرداخت کند. در این ساختار، پشتوانه تضمین بیرونی است و ریسک کاهش NAV برای سرمایهگذاران عادی به دوش رکن ضامن منتقل میشود.
اما در صندوقهای مبتنی بر واحدهای ممتاز، هیچ رکن ضامنی وجود ندارد و تضمین از داخل خود صندوق تأمین میشود. سازوکار این مدل بر پایه وجود واحدهای ممتاز نوع اول و نوع دوم است؛ بهطوریکه اگر ارزش واحدهای عادی افت کند، جبران ارزش از محل داراییهای واحدهای ممتاز انجام میشود. بنابراین ریسک تضمین به دارندگان واحدهای ممتاز منتقل میشود و ارزش واحدهای ممتاز ممکن است در دورههای افت بازار کاهش پیدا کند. برای جلوگیری از کاهش بیش از حد پشتوانه، مقرراتی مانند نسبت حداکثر چهار برابر بین ارزش واحدهای عادی و ممتاز تعیین شده است.
بهطور کلی، برای سرمایهگذاران عادی هر دو مدل به لحاظ دریافت اصل سرمایه پس از دوره نگهداری کارکرد مشابهی دارند، اما ساختار ریسک و پشتوانه آن متفاوت است. صندوق با رکن ضامن مناسب افرادی است که ترجیح میدهند امنیت سرمایهشان به یک نهاد مالی معتبر متکی باشد، درحالیکه صندوق با واحدهای ممتاز سازوکاری چابکتر و درونزا دارد و بار ریسک بر دوش ممتازهاست. انتخاب بین این دو مدل بستگی به ترجیح سرمایهگذار برای نوع پشتوانه و میزان اعتماد به ضامن بیرونی یا ساختار داخلی صندوق دارد.
اهداف و استراتژیهای سرمایهگذاری صندوق
هدف اصلی صندوق، جمعآوری وجوه سرمایهگذاران و سرمایهگذاری در اوراق بهادار کمریسک و با ویژگیهای مشخصشده است.
مهمترین ویژگیهای اوراقی که صندوق میتواند بخرد
۱. دارای ضامن معتبر برای سود یا اصل اوراق باشند.
۲. بازدهی آنها کمتر از بازدهی پیشبینیشده صندوق نباشد.
۳. در صورت عدم وجود بازدهی تضمینی، بازدهی اوراق باید حداقل به اندازه میانگین بازدهی داراییهای مشابه صندوق باشد.
استفاده از ابزارهای مشتقه
مدیر صندوق میتواند برای پوشش ریسک نوسانات قیمت اوراق بهادار، از قراردادهای آتی استفاده کند، اما:
▪ تعداد موقعیتهای فروش اوراق باید کمتر از میزان موجودی واقعی آن اوراق در صندوق باشد.
▪ اگر صندوق بخواهد اوراق را بفروشد، ابتدا باید موقعیتهای آتی مرتبط را تعدیل کند.
این مقررات باعث میشود صندوق نتواند وارد موقعیتهای پرریسک شود و ساختار آن همواره محافظهکار باقی بماند.
رکن کلیدی صندوق: ضامن جبران اصل مبلغ سرمایهگذاری
وظیفه اصلی ضامن
اگر هنگام ابطال یا هنگام انحلال صندوق، مبلغ حاصل از فروش واحدهای سرمایهگذاری کمتر از اصل سرمایه پرداختی باشد، ضامن موظف است مابهالتفاوت را بپردازد.
این تعهد برای سرمایهگذارانی اعمال میشود که:
▪ واحدهای خود را حداقل به اندازه «دوره نگهداری» تعیینشده حفظ کرده باشند.
▪ ابطال آنها پس از طی دوره مجاز انجام شود.
روش محاسبه حق جبران.
▪ میزان جبران برای هر سرمایهگذار، مطابق روش FIFO (اولین صادره از اولین وارده) محاسبه میشود.
▪ مبالغ جبرانی از محل ذخیره کارمزد ضامن پرداخت میشود.
▪ اگر این ذخیره کافی نباشد، ضامن باید حداکثر ظرف ۳ روز کاری مبلغ تکمیلی را واریز کند.
▪ در صورت تأخیر، جریمه روزانه معادل 6 در دههزار مبلغ جبرانی محاسبه و به سرمایهگذار پرداخت میشود.
جایگاه حقوقی ضامن
▪ ضامن باید یک نهاد مالی دارای کفایت سرمایه باشد.
▪ در صورت ورشکستگی، انحلال یا استعفا، مجمع صندوق باید ظرف مدت تعیینشده ضامن جدید انتخاب کند.
▪ اگر مجمع نتواند ضامن جایگزین تعیین کند، ضامن قدیمی حتی حق انحلال صندوق را نیز خواهد داشت.
این سازوکارها باعث میشود تعهد ضامن فقط یک وعده شفاهی نباشد، بلکه یک تعهد قانونی و قابل پیگیری محسوب شود.
ترکیب داراییهای صندوق و نحوه مدیریت ریسک
در صندوقهای مختلط، داراییها معمولاً بهصورت ترکیبی به شکل زیر نگهداری میشوند:
▪ بخشی در اوراق با درآمد ثابت یا اوراق دارای تضمین
▪ بخشی در سهام پذیرفتهشده در بورس و فرابورس
▪ بخشی بهصورت سپرده بانکی
▪ امکان مشارکت محدود در تعهد پذیرهنویسی یا تعهد خرید اوراق بهادار
اما در صندوقهای تضمین اصل سرمایه، نسبتها و الزامات قانونی سختگیرانهتر هستند.
هدف این است که NAV صندوق در نوسانات شدید بازار دچار افت قابل توجه نشود.
پوشش ریسک با قراردادهای آتی
این ابزار به مدیر صندوق کمک میکند در صورت پیشبینی کاهش قیمتها، از ارزش پرتفوی محافظت کند.
این ابزار با محدودیتهای مشخص اجازه استفاده دارد تا صندوق وارد رفتارهای سفتهبازانه نشود.
چه کسانی باید در این صندوقها سرمایهگذاری کنند؟
▪ سرمایهگذارانی با ریسکپذیری پایین
▪ افراد تازهوارد به بازار
▪ کسانی که به دنبال حفظ ارزش پول هستند
▪ سرمایهگذارانی که میخواهند «در معرض سهام» باشند اما از ریزشهای شدید بازار نترسند
▪ کسانی که میخواهند بازدهی بیشتر از سپرده بانکی داشته باشند، اما نمیخواهند اصل سرمایهشان در معرض خطر باشد.
مزایا و معایب صندوقهای تضمین اصل سرمایه مزایا
▪ تضمین قانونی اصل سرمایه
▪ مدیریت حرفهای داراییها
▪ نظارت چندلایه (مدیر، متولی، حسابرس، سازمان بورس)
▪ نقدشوندگی مناسب
▪ مناسب برای دورههای پرنوسان بازار
▪ امکان کسب بازده نسبتاً بالاتر از اوراق با درآمد ثابت
ریسکهای قابلتوجه
هرچند اصل سرمایه تضمین میشود، اما صندوق بدون ریسک نیست.
ریسکهایی همچون:
▪ ریسک ابطال قبل از دوره نگهداری
▪ ریسک کاهش NAV در کوتاهمدت و بازدهی کمتر از تورم
اما به دلیل حضور ارکان مختلف، احتمال زیان جدی برای سرمایهگذارانی که دوره نگهداری را رعایت میکنند بسیار محدود است.
جمعبندی
صندوقهای مختلط با تضمین اصل مبلغ سرمایهگذاری یکی از امنترین ابزارهای سرمایهگذاری در بازار سرمایه ایران هستند.
این صندوقها برای افرادی طراحی شدهاند که میخواهند از مزایای بازار سهام استفاده کنند اما تمایل دارند ریسک زیان اصل سرمایه را به حداقل برسانند.
در این ساختار، رکن «ضامن جبران اصل مبلغ سرمایهگذاری» نقش کلیدی دارد و با سازوکارهای دقیق و الزامآور قانونی، تعهد میدهد که اصل سرمایه افراد پس از دوره نگهداری حفظ شود.
